Ish-ministri i Jashtem Paskal Milo rrefehet per gazetarin Blendi Fevziu ne emisionin "Opinion” te Tv Klan, per periudhen delikate te vitit 1999 kur Kosoves po i hapej rruga e pavaresise me bombardimin nga NATO te Serbise.

 

Tregon negociatat e pafundme dhe dilemat per Marreveshjen e Rambujese, ndalet ne rolin e kryeministrave te kohes. Citon si Nano beri deklaraten qe kryeqyteti i shqiptareve te Kosoves, eshte Beogradi kur nuk ia kerkoi askush. Flet per konfliktin mes Metes dhe Majkos dhe pse e vlereson kete te fundit si emocional dhe te papervoje.

 

Kujton se kryeministri i sotem i Republikes se Kosoves hezitonte te nenshkruante Rambujene dhe pohon se ne ate kohe, Thaci ishte "nen kujdesin e drejtperdrejte te strukturave te posacme te shtetit shqiptar” Ministri i Jashtem i Shqiperise qe prej vitit 1997-2001, prof. Dr. Paskal Milo, ishte njeri prej atyre personaliteteve politike qe mbuloi ne rrafshin diplomatik luften e Kosoves, nje prej momenteve te rendesishme te historise shqiptare.

 

Pjesen kryesore te aktivitetit te tij diplomatik si minister i Jashtem i Shqiperise, ku kulmon lufta e Kosoves, e ka permbledhur ne nje mbledhje te titullar "Ditari i nje ministri te Jashtem”, eshte konflikti i Kosoves ne vitin 1997 deri ne vitin 2001, nje liber mjaft interesant i cili dite pas dite zbulon ato qe mund te konsiderohen si prapaskenat e luftes se Kosoves. Intervista e sotme nuk do te kete lidhjet me zhvillimet korrente politike, por me periudhen e vitit 1999 qe nis ne fillim te janarit dhe perfundon ne fund te qershorit dhe qe mbulon aktivitetin paraprak luften e Kosoves dhe kulmimin e asaj qe quhet perfundimi i luftes. Pra keto gjashte muaj nga janari deri ne qershor te vitit 1999 kane qene nder gjashte muajt me te rendesishme te historise shqiptare, ju i keni dokumentuar date pas date. Si ju ka lindur ideja e ditarit? E keni shkruar me pas apo e keni shkruar dite pas dite? Pra eshte nje ditar i shkruar ne bazen e disa shenimeve apo i shkruar qe atehere? Ky ditar eshte shkruar dite per dite. Ngjarjet jane ndjekur vazhdimisht dhe une cdo dite jam perpjekur te hedh ne ditar, nje ditar i rregullt, i cili ka nje volum prej 8 vellimesh, te shkruara me dore, zakonisht jane shkruar naten vone, pasi jam kthyer ne shtepi. Ose, ne shumicen e rasteve eshte shkruar kur kam fluturuar me aeroplan nga njeri vend ne tjetrin, e merrja me vete fletoren e trashe te ditarit dhe aty pas perfundimit te bisedimeve, ose ne hotel, ose ne aeroplan, kam shenuar gjithnje mbresat e mia, cfare me kane thene, cfare u kam thene, sigurisht ne vija kryesore. Ky ditar, qe ju thate se eshte 8 fletore te mbushura me shenime, eshte i gjithi ky qe eshte permbledhur ne liber apo kane mbetur pjese te tjera te cilat nuk jane publikuar? Aty eshte vetem ditari per ceshtjen e Kosoves. Nderkohe qe nje vellim po ka, ne mos me i madh dhe pret te botohet ne nje dite te caktuar, kur une do ta shikoj te arsyeshme dhe qe ka te beje me politiken shqiptare, dhe marredheniet e shtetit shqiptar, qeverise shqiptare, me boten e jashtme. Ka menyren se si kane reflektuar ngjarjet brenda ne Shqiperi ne marredheniet me vendet e tjera dhe menyra se si politika shqiptare perceptonte keshillat, porosite, bisedat, kontaktet, sugjerimet qe na jepnin partneret nderkombetare. Aty ngerthehet edhe me luften e brendshme politike ne Shqiperi. Do t’i kthehem pjeses se pergjithshme te diplomacise qe ju keni zhvilluar. Por dua te futem edhe njehere ne kronologjine e ngjarjeve te luftes se Kosoves. Duket se Shqiperia ne momentin e pare qe ju ishit minister i Jashtem, tentoi te vendoste nje ure komunikimi me Serbine, ose Jugosllavine e asaj kohe, permes takimit te Kryeministrit Nano me Presidentin Milloshevic ne Krete. A pati nje zhgenjim nga kjo rruge diplomatike, apo ishin partneret nderkombetare qe diktonin rrugen qe Shqiperia duhej te ndiqte? Ne marredheniet me Jugosllavine e asaj kohe, ose me regjimin e Milloshevicit, per hir te se vertetes nuk kemi pasur nje sugjerim nga nderkombetaret. Ka qene ne veren e vitit 1997, kur u krijua qeveria shqiptare, qe u mendua te kishte nje hapje ne adrese te Beogradit, thjesht ne kuadrin e bashkepunimit rajonal dhe per te ndikuar sa te jete e mundur me shume, me qellim qe te perfaqesonim ceshtjen e Kosoves, ose ta mbronim ate, ose te influenconim ne menyre direkte. Ne ate moment, kishte nje ide qe bisedimet mund te jene nje zgjidhje me e mire e Kosoves se sa radikalizmi? Po, kishte nje ide. E cila, duke u nisur nga fakti qe zoti Ibrahim Rugova ishte takuar me Milloshevicin nje marreveshje per arsimin, ne shtator te vitit 1996, ishte fjala qe kjo marreveshje te zbatohej. Pikerisht ketu ishte fokusuar perpjekja jone e pare. Madje mund te them qe ka filluar me nje takim qe une kam realizuar ne Nju Jork, ne shtator te vitit 1997, perpara takimit te Kretes, me ministrin e Puneve te Jashtme te Jugosllavise se asaj kohe, zoti Milutinovic. Aty u pergatit terreni pastaj per te shkuar ne takimin e Kretes. Cfare u bisedua ne takimin Nano-Milloshevic? Cili ishte thelbi i bisedimeve, ishte nje takim njohje, ishte nje takim kontakti, apo kishte nje teme konkrete bisedimi? Dua te jem i sinqerte, qe ministri i Puneve te Jashtme te Shqiperise, deri tani edhe sot kesaj dite nuk e di se cfare mund te jete biseduar atje brenda. Ishte nje takim koke me koke? Po, ishte nje takim koke me koke, nje takim i papergatitur, ishte nje marreveshje spontante. Nuk kishte regjistrim te bisedave? Nuk kishte sekretari? Absolutisht jo. Ne momentin qe eshte marre vendimi, ne po dilnim nga salla e drekes, ku Milloshevici me zotin Nano as nuk i kishin dhene doren njeri-tjetrit, ishin 2 metra larg njeri-tjetrit. Per nje moment u tentua nga ish-ministri i Jashtem jugosllav i asaj kohe qe te kembenin vendet Nano me Milutinovicin, me qellim qe te takoheshin bashke me Milloshevicin, por zoti Nano nuk pranoi dhe vetem ne fund te drekes, duke dale te porta e daljes, aty jane takuar, kane dhene doren njeri-tjetrit, dhe po aty eshte bere nje propozim per t’u takuar, dhe Nano ka pranuar. Ishte nje sugjerim i partnereve nderkombetare apo nje vendim sovran i delegacionit shqiptar? Jo, ka qene nje vendim personal i Nanos, per arsye se ne ishim nje pergatitur te benim nje takim midis dy delegacioneve. Madje dosja e Kretes ishte e pergatitur me shume kujdes, nga ana jone si ministri e Puneve te Jashtme, ia kishim percjelle kabinetit te zotit Nano si kryeminister te gjithe materialet, deri ne momentet e fundit ka qene ideja qe te takoheshin ne rang delegacionesh. Por, serbet refuzuan deri ne fund, per shkak se nuk donin qe ne ate takim te diskutohej ceshtja e Kosoves. Ndersa ne i thame qe pa diskutuar ceshtjen e Kosoves ne nuk kemi pse te ulemi. A pati nje zhgenjim dhe a ndikoi ky takim ne marredheniet tona me klasen politike kosovare, marredheniet e shtetit shqiptar? Per hir te se vertetes, po. Une e kam shpjeguar, pati nje ndikim, jo se ndodhi ndonje gje e madhe. Une nuk kam qene as per ate artikulim kaq zemerak qe lideret e Kosoves adresuan ndaj Nanos dhe as me zhurmen qe beri opozita shqiptare ne ate kohe. Ne fund te fundit, ishte nje takim, pavaresisht se u mbulua me vellon e misterit per shkak se nuk pati deshmitare, por perseri nje takim lideresh politike qe duhet te takohen, duhet te bisedojne me njeri-tjetrin. Nese nje kryeminister nuk ka besimin minimum te nje elektorati qe e zgjedh per t’u takuar me nje kundershtarin e tij politik, qofte edhe ky Milloshevici, aty nuk kemi te bejme me politike pastaj, por thjesht me populizem. Zoti Milo, pati disa tentativa per te vendosur nje ure komunikimi, per te gjetur nje zgjidhje, aq sa Shqiperia mund te ndikonte, pasi vete Shqiperia ishte ne krize ne ate kohe, por duket se te gjitha u permbysen, ne nentor te vitit 1997, kur UCK doli per here te pare publikisht, ne 28 nentor dhe me pas, sidomos ne pranveren e vitit 1998, kur UCK u kthye ne faktor real ushtarak ne Kosove. Kur ka qene momenti i ktheses qe diplomacia shqiptare vendosi te mbeshteste, ose Shqiperia le te themi, vendosi te mbeshteste faktorin e armatosur ne Kosove? Mund t’ua them me bindje te plote qe ne vazhdimisht kemi pasur kontakte me segmente qe organizuan ne terren UCK-ne, keta ishin zakonisht ose ne Zvicer, ose ne Gjermani. Shpeshhere keto kane qene me shume jo lidhje te organizuara, kane qene edhe lidhje personale, per shkak edhe te nderhyrjeve te miqve te perbashket dhe qe kerkonin ndihme, kerkonin mbeshtetje. Por, mund t’ju them pa medyshje, se ne menyre te institucionalizuar ne kemi filluar aty nga fundi i shkurtit te 1998, te percaktojme qarte mbeshtetjen… Ne fund te shkurtit te vitit 1998, kur kishte filluar nderkohe perballja, ne mars te vitit 1998 ndodhi vrasja e familjes Jashari… Une ne fund te shkurtit te vitit 1998 kam qene ne Munih per nje vizite zyrtare atje, pikerisht ne nje nga ditet e qendrimit tim atje une kam takuar 4-5 perfaqesues te levizjes, nje nga elementet kryesore, kam ndenjur 5-6 ore duke biseduar me ta. Ata per here te pare me kane shpalosur qarte programin e tyre, do te ktheheshim menjehere ne Kosove dhe do te fillonin levizjen. A kishte komuniteti nderkombetar, SHBA, Britania, Franca, Italia, informacion perpara jush per ate qe po ndodhte ne Kosove, a trembeshin per nje lufte te armatosur apo e kishin nenvleftesuar faktorin ushtarak atje? Jo, as ata ne fillim nuk kane pasur ndonje informacion te qarte, shpeshhere na pyesnin, sidomos gjate periudhes mars-prill, ata ishin shume te interesuar, madje ardhja e keshilltareve te Presidentit Klinton dhe Zevendessekretari i Shtetit Talbot ne Shqiperi, ata vazhdimisht na kerkonin informacion per personat, duke filluar nga Hashim Thaci, Arben Demaci etj. Kerkonin informacionin ne menyre te vazhdueshme, ishin te interesuar te kishin sa me shume informacion, madje edhe ne fillim edhe amerikanet kane dhene mbeshtetje, madje ne fillim e cilesuan edhe UCK-ne si terroriste. Ne u ndodhem ne nje pozite te veshtire midis deshires sone dhe perpjekjeve tona per t’i ndihmuar, dhe kujdesit per te mos atakuar pozicionet amerikane per te shkak te marredhenieve qe kishim me ta ne ate kohe. Ne vitin 1998 filluan kontaktet e para me UCK-ne. Ju thate qe nje pjese madje ishte personale. A kishte tentativa te diplomacise shqiptare per te perafruar qendrimet e UCK-se me ato te faktorit politik ne Kosove, sic ishte Rugova? Po, patjeter. Kemi bere shume tentativa, perpjekjet tona kane qene me qellim qe ne t’i afronim palet ne nje tryeze. Si ishte situata politike e Kosoves, ne kuptimin e gjendjes se brendshme? Ka qene me te vertete jashtezakonisht e rende, ka qene nje terror. Kishte nje mungese komunikimi? Po, per arsye se ne nuk ishim te institucionalizuar me ata qe u njohen me vone si lider politike, ata me shume jetonin ne ilegalitet dhe vepronin ne ilegalitet. E vetmja figure politike qendrore ishte LDK dhe zoti Rugova. Kishte dyshime Rugova per UCK-ne? Rugova nuk e ka dashur UCK-ne, qe ne fillim, per hir te se vertetes. Madje edhe e ka percmuar edhe ne takimet me ne, edhe ne ate cfare bisedonte me njerezit tane, me diplomatet. Ne mbanim kontakte jo te drejtperdrejta, por permes ambasades sone ne Beograd, ata shkonin rregullisht takonin Rugoven, lideret e tjere te LDK-se ne Prishtine, dhe qe aty na informonin pastaj ne kanale te ndryshme te komunikimit diplomatik. Ne bisedat qe ai ka zhvilluar me mjaft perfaqesues tane diplomatik ne Beograd, ai ka shprehur rezerva te medha ne fillim per UCK-ne, ashtu sikurse edhe te tjeret filluan te shprehnin rezerva… Cfare ka ndodhur midis Rugoves dhe shtetit shqiptar? Pati nje thyerje qe nuk u rregullua kurre… Kam pershtypjen qe eshte ne vitet 1997-1998, apo me heret? Une mendoj qe pas vitit 1996, pas ngjarjeve te majit te 1996 ne Shqiperi, kur sic dihet Shqiperia u fokusua ne menyre negative, per shkak te zhvillimeve te brendshme, Rugova u distancua edhe per shkak se nuk donte te shfaqej ashtu sic shfaqur deri ne kete kohe per kauzen Berisha, i cili tashme ishte nje target i komunitetit nderkombetar per shkak te zgjedhjeve dhe me vone per shkak te zhvillimeve te pranvere-vere te vitit 1997. Edhe per nje arsye tjeter, me duket se ka ndikuar shume edhe ardhja e zotit Arben Demaci ne ate kohe dhe nje perkrahje publike qe i dha zoti Berisha-Demacit, e cila nuk tingelloi mire ne veshin e Rugoves. Kjo ka qene fyerja e pare? Rugova ka qene shume emocional, ka qene aq emocional saqe ai nuk shikonte mire dhe ka qene nje nga arsyet se pse nuk mbante marredhenie te bashkepunimit me ne, per faktin se ne mbeshtesnim ne te njejten kohe edhe faktoret e tjere politike shqiptare, te cileve, jo vetem te UCK-se, por edhe me akademikun Rexhep Qosja, qe nuk kishin marredhenie te mira. Nese kjo fyerje kishte ndodhur ne 1996, perse vijoi edhe me ardhjen e qeverisjes socialiste? Ai erdhi vetem kalimthi ne shtator te 1997, edhe nuk erdhi me. Madje, ne fund te gushtit, ka derguar delegacionin me ne krye Fehmi Aganin, ka ardhur dhe i kemi pritur, ne fakt prisnim qe te vinte edhe vete zoti Rugova, por ai nuk erdhi dhe ka bere nje kalim te shpejte ne shtator, kur ne ishim ne sesionin e OKB. Me kujtohet qe kemi atje dhe nuk e kemi takuar as une dhe as zoti Nano, pas kesaj nuk ka ardhur me, pervec qendrimit qe beri ne mars, ne aeroport… Eshte nje histori qe dua t’ju pyes me pas per te. Ne qershor te vitit 1998, Ricard Hollbruk, negaciotari per Ballkanin takoi dy prej perfaqesuesve te UCK-se ne Junik te Kosoves. A ishte nje ndermjetesim shqiptar takimi i Hollbrokut me perfaqesuesit e UCK-se? Jo, nuk ka qene nje ndermjetesim shqiptar, per hir te se vertetes, para se te shkonte ne Prishtine, ne trekendeshin Tirane-Beograd-Prishtine, Hollbrukun ne e kemi takuar tek Vila 31. Aty eshte bere nje dreke pune, ku edhe eshte biseduar njekohesisht, Hollbruku ne ate takim ka qene shume i ashper me ne, per hir te se vertetes. Per cfare arsye? Sepse mendonte qe ne po mbanim qendrime te njeanshme ndaj zotit Rugova dhe po perkrahnim vetem elementet radikal ne Prishtine. Madje aty per nje moment zoti Nano ka mbetur i befasuar nga sjellja e Hollbrokut dhe me ka kerkuar mua qe te sqaroj pozicionin dhe deklaratat e Hollbrukut, ne nje takim tjeter qe kam pasur me ambasadorin Lino. Aty Hollbruku e kishte te parashikuar qe te shkonte, ishte bashke me ambasadorin Hill, por nuk na tha asgje qe do te shkonte ne terren per te takuar dy perfaqesues te UCK-se ne Junik, nje prej te cileve eshte edhe deputet, dhe une e njoh nga afer, eshte ai qe luante rolin e gazetarit dhe me te cilin eshte bere edhe biseda e Hollbrukut. Nuk ka qene, sic u tha ne nje bisede me zotin Nano, qe ka qene inxhinier elektronik etj. SHBA dhe partneret e tjere nderkombetare, ata me kryesoret ishin te interesuar te gjenin nje zgjidhje per te qetesuar Kosoven, pra per te gjetur nje pajtim midis paleve dhe ndertimin e nje shoqerie te funksionimit normal, apo synonin shkeputjen e Kosoves nga Serbia? Pra, ishte nje ceshtje gjeo-strategjike, apo ishte nje ceshtje qe lidhej me funksionimin normal te demokracise dhe te drejtave te njeriut? Per aq sa kam degjuar une me veshet e mi nga perfaqesuesit me te larte te SHBA, duke filluar nga Presidenti Klinton, sekretarja e Shtetit Ollbrajt, dhe gjithe piramide me poshte burokratike e politikes se jashtme amerikane, ata nuk kane qene per pavaresine e Kosoves. Nuk kane qene per clirimin e Kosoves, por jane detyruar hap pas hapi te ecin per shkak te… Pra vendimi i tyre ishte nje vendim i detyruar nga qendrimi i Milloshevicit dhe jo nje plan strategjik? Shume qarte dhe shume here na e kane shprehur edhe ne menyre zyrtare, qe ne jemi per nje autonomi substanciale te Kosoves, por jo per pavaresi. Na e kane thene ne bisedimet zyrtare, qofte ne Nju Jork, qofte ne Tirane, qofte ne Uashington, ne te gjitha takimet kane qene shume koherent ne kete pozicion qe kane mbajtur, ndonese ata mund te mbanin nje karte rezerva duke pare zhvillimet. Pra pozicioni amerikan per mendimin tim eshte zhvilluar hap pas hapi per te arritur ne idene e pavaresise se Kosoves, per shkak edhe te reagimit negativ te Milloshevicit ne adrese te vete amerikaneve, por edhe ndaj ngjarjeve edhe ndaj zhvillimeve ne Kosove. Kthehemi atehere ne zhvillimet me nje rend pak me logjik, jemi ne fund te vitit 1998, ne fillim te vitit 1999, duket se vetmja zgjidhje ishte organizimi i nje konference nderkombetare per Kosoven, ku Shqiperia nuk do te ishte pale, pavaresisht kerkeses saj. Kur filloi te piqej ideja e takimit te Rambujese? Ideja, menjehere pas masakres se Recakut, ne janar te 1999, ishte lene qe ne dhjetor 1998 nje takim ne Vjene, midis perfaqesuesve te te gjithe grupeve politike shqiptare dhe grupit te kontaktit, per arsye se ne ate kohe, ambasadori Hill, prezantonte nga shtatori deri ne dhjetor, ka prezantuar 4 plane se si mendohej qe te rregullohej ceshtja e Kosoves, ne planin e katert, kishte hapa mbrapa. Atehere, per t’i bindur lideret politike shqiptare, ishte lene qe ne 21 janar te vitit 1999 ne Vjene, te takoheshin keta se bashku me grupin e kontaktit. Por, e pershpejtoi takimin dhe e ngriti ne nje nivel me te larte masakra e Recakut. Pas asaj, grupi i kontaktit ne 29 janar 1999 u mblodh ne Londer dhe aty u vendos qe te mbahej konferenca e Rambujese per nje jave. Perse u vendos Rambujeja? U vendos Rambujeja per faktin meqe kryesimin e mori Franca me Britanine, u vendos midis tyre se ku do te mbahej dhe cila ishte infrastruktura me e pershtatshme per te mbajtur nje takim te tille per nje jave. Rambujeja nuk eshte se ka qene vazhdimisht nje seli e cila eshte perdorur per takime te tilla nderkombetare, edhe per mbledhjen e nivelit te larte te Bashkimit Evropian etj. Ne momentin qe doli njoftimi per Rambujene, a pati mosbesim tek faktori ushtarak kosovar? Po, ka pasur frike, ka pasur shqetesim se mos po sakrifikohej ceshtja e tyre, kauza e tyre, se mos mbyllej me nje permiresim te gjendjes ne Kosove. Ka pasur, patjeter. Qe nga Adem Demaci, i cili menjehere doli kunder, por ka pasur edhe hezitime dhe nga vete Hashim Thaci, na eshte dashur nje pune e madhe dhe kembengulese per ta bindur Hashimin dhe koleget e tjere. Perse hezitonte? Hezitonin se nuk ishin te bindur se mund te shkohej drejt objektivit final qe ata kishin, pavaresine e Kosoves, clirimit te Kosoves. Nuk kishin besim as tek SHBA? Jo, madje nuk kishin besim as tek ambasadori Hill. Kane pasur marredhenie te tendosura. Si u bind UCK qe te shkonte ne Rambuje? Kam pershtypjen qe ne ate moment dhe Kryeministri Majko ndodhej ne nje vizite ne SHBA. Po. Ka qene shume e veshtire, ne kishim kontaktuar gjate gjithe muajit janar, kemi kontaktuar me te gjithe faktoret politik te Kosoves te cilet erdhen ne Tirane, biseduam dhe i mbajtem kontaktet, qe atehere ne i shpeshtuam shume kontaktet, takoheshim here ne Tirane, here ne Shkup, perfundimisht ne fillim te marsit, ne perpjekje per te bindur zotin Thaci. Ju e kishit degjuar emrin e Thacit perpara Rambujes? E kisha degjuar. Por nuk e dinit qe ishte faktori kryesor? Jo, nuk e dinim, se nuk ishte shfaqur atehere. Pra, po themi se shteti shqiptar kishte nje ide per UCK-ne, disa pika kontakti, por nje ide te hierarkise politike ushtarake te UCK-se? Jo, nuk e kishim, sepse akoma ajo nuk kishte dale nga ilegaliteti i thelle, ka ardhur zoti Thaci, une aty e pershkruaj edhe pak ne liber, ne fillim te marsit une e kam pritur dy here zotin Thaci, bashke me Xhevit Halitin, edhe me nje tjeter Kadri Veseli. Kemi bere nje bisede, une ne emer te qeverise shqiptare jam perpjekur qe t’i bind qe duhet patjeter te shkonin ne Rambuje. Kush ishte hezitimi qe ata kishin? Hezitimi ishte ne dy pikepamje kryesore. E para, sepse ata mendonin se mund t’u jepej nje autonomi sa per te kaluar radhen, nuk ishte ky qellimi i tyre, se perse ishin ngritur ne lufte, kete e shprehnin shume qarte, pra kishin dyshe. E treta ishte se donin garanci, nuk kishte garanci dhe kishin me te drejte frike se pas autonomise, perseri nese do te qendrohej ne kuadrin e Serbise, apo qofte edhe te Jugosllavise, Milloshevici do te perdorte te njejtat metoda qe kishte perdorur deri ne kete kohe. Ata ishin tashme te njohur me metodat qe Milloshevici edhe gjate vitit te kaluar, ne 1998, ku disa here u vu nen presionin e komunitetit nderkombetar per te drejtat e njeriut ne Kosove dhe per te pranuar vezhguesit e OSBE-se, dhe qe gjente nje pretekst per t’u shmangur. Pikerisht ata nuk kishin besim. A kishin besim tek lufta e armatosur UCK-ja? Ne ato momente une mund te them qe vertete ata kane qene njerez te guximshem. A kishin besim te nje fitore? Kishin besim, ishin njerez qe veshtronin larg dhe duket e masnin mire pulsin e shqiptareve ne Kosove. Si e kaloi komuniteti nderkombetar ngercin e konsiderimit terrorist te UCK-se? Gelbard ne momentin e pare pati dicka qe u interpretua sikur ai iu adresua UCK-se si nje organizate terroriste… Ka qene ne mars te 1998, u kapercye me siguri nga nje vendim ne rreth te ngushte brenda udheheqjes me te larte amerikane. Ka qene Klinton-Ollbrajt-Hollbruk, qe kane marre kete vendim per te shkuar Hollbruk tek shtabi i UCK-se. Madje aq sekret ka qene vajtja e Hollbrukut atje saqe vendet e BE reaguan. Ka reaguar miku im, ndjese paste, nuk rron me, Rubin Kuk, ne emer te BE ka reaguar shume ashper kur ka marre vesh qe Hollbruku shkoi dhe takoi perfaqesuesit e UCK-se ne Junik. A kerkoi ndihme komuniteti nderkombetar nga Shqiperia per te organizuar konferencen e Rambujese? Po, ne menyre intensive na kerkuan ndihme per te bindur delegacionin e shqiptareve qe duhet te shkonte patjeter ne Rambuje. Kemi pasur kontakte shume intensive, jo vetem me palen amerikane, por edhe me BE. A u konsultuan faktoret politike me ate qendrim qe do te mbante atje, apo kishin nje mendim? Une kam pritur ditet e para, ne ditet e para te shkurtit kam pasur takime te perditshme per ceshtjen e Kosoves. Vazhdimisht ne na kane kerkuar ndihme dhe ne u kemi thene qe gjithcka qe ka shteti shqiptar do te jete ne dispozicionin tuaj, ne krijuam nje shtab te posacem ne ministrine e Jashtme, derguam edhe dy ekipe, nje ekip nga kryeministria, perfaqesues te kryeministrit drejtpersedrejti, dhe nje ekip nga ministria e Jashtme. Cili ka qene roli i Adem Demacit ne ato momente? Ne ato momente Adem Demaci refuzonte ne menyre kategorike vajtjen ne Rambuje, ne jemi perpjekur qe ta bindim, por ai nuk bindej, per arsye se kishte nje mendim te vetin qe ishte kunder rrymes. Qe mendonte se nuk do te sillte asgje? Nuk do te sillte asgje se eshte nje gracke. Per kete arsye nuk u perfshi ne delegacion? Se nuk ka dashur vete te perfshihet. A ishte delegacioni i Rambujese me perfaqesuesi qe Kosova mund te nxirrte ne ato momente? Besoj se ne ato momente po, ka qene. Ishit te kenaqur ju dhe nderkombetaret me cilesine e delegacionit shqiptar ne Rambuje? Po ishim me shume per ekuilibrat qe perfaqesonte delegacioni. Ishte ekuiliber, ishin perfaqesuar te gjitha ato qe quheshin parti kryesore politike dhe kjo per ate moment ishte e mjaftueshme. A ishte surprize zgjedhja e Thacit kryetar i delegacionit shqiptar ne Rambuje? Ishte nje surprize. Si u informuat, cilat ishin kulisat qe ju moret vesh qe kishin funksionuar? Ne u informuar nga kanalet normale qe kishim me njerezit brenda ne delegacion dhe nga ambasada jone ne Paris. U kuptua dhe atehere na u shpjegua dhe besoj se kjo ishte e vertete sepse duke qene se UCK kishte marre tashme iniciativen dhe ajo ishte ne qender te vemendjes per shkak edhe per faktin se duke qene elementi me radikal, ishte edhe elementi qe kishte ne dore te bente me shume, dhe te prishte shpeshhere edhe planet e diplomacise. Prandaj, duke qene se edhe zoti Thaci, dhe UCK doli ne plan te pare ishte edhe nje moment kalkulimi politik qe u be nga zoti Rugova, qe e la lidershipin ndonese mund ta pretendonte per shkak te rolit qe kishte luajtur deri ne ate kohe LDK-ja. Mos ishte nje shmangie nga pergjegjesia e zotit Rugova? Une keshtu e kam perkthyer. A ishte e veshtire me aq sa ju e kishit takuar Thacin ne Rambuje, qe nje djalosh 30-vjecar te ndermerrte firmen e nje prej vendimeve me te rendesishme te popullit te tij? Ka qene tmerresisht e veshtire, per hir te se vertetes. Nje dite po shikoja fotografite e kohes dhe shikoja nje Hashim Thaci shume te dobet, djale te gjate, me floke te zeza dhe atehere me te drejte reflektoja dhe mendoja, thashe, me te vertete e ka pasur shume te veshtire ne ate kohe, pavaresisht se ne kerkonim me insistim qe ai ta nenshkruante marreveshjen. Por ka qene nje dite dramatike e dates 23 shkurt, kur ai perfundimisht mori vendimin ne palestren e shkolles ku rrinte delegacioni amerikan, ku ne e takuam per here te fundit dhe pastaj shkoi ne takimin e delegacionit. Nga se vinte hezitimi? Hezitimi vinte nga dy arsye. Arsyeja e pare ka qene se ishte nje njeri pa eksperience dhe kishte ato momentet e tij te dyshimit, qe a po hedh nje hap te drejte apo nje hap te gabuar. Ishte nje pergjegjesi shume e madhe per moshen qe kishte. E dyta, kishte presion, jo vetem nga Adem Demaci, qe ishte i vazhdueshem, por edhe nga komandantet, nga shoket e vet ne terren, te cilet nuk ishin te bindur se ajo qe cfare po ndodhte ne Rambuje vertete do te conte ne pavaresine e Kosoves, per te cilen ata kishin dale ne ilegalitet dhe po luftonin. Ishte nje hezitim i natyrshem dhe ne perpiqeshim qe t’i jepnim garanci, se per hir te se vertetes, edhe delegacioni amerikan, edhe ambasadori Hill, edhe zonja Ollbrajt kane dhene garanci te shumta ne ato takime qe benin me delegacionin e shqiptareve dhe sidomos me Hashim Thacin, per ata cuar ate drejt nenshkrimit te marreveshjes. Por ka qene nje hezitim shume i madh qe une jam perpjekur ta shpjegoj aty, ta mirekuptoj, por ne ate kohe kishte nevoje per mbeshtetje, kishte nevoje edhe per presion pozitiv. Kur mburritet ju ne Rambuje zoti Milo? Une kam mberritur ne oren 8 te darkes ne Paris, te dates 22 shkurt, pasi i kemi vendosur ne oren 12, kemi vendosur qe une duhet te shkoj patjeter ne Rambuje, ne momentin final, se me mori dy here zonja Ollbrajt dhe ambasadori Hill, me ka marre edhe Veton Surroi ne ate kohe, me benin presion. Me ne fund une vendosa qe te shkoj atje, madje kemi shkuar me zotin Godo, kemi mberritur ne 22 shkurt ne oren 8 te darkes, ne aeroport. Menjehere kemi shkuar ne hotel, kam rene ne kontakt me lideret kryesore permes telefonit, i kerkuam delegacionit amerikan qe te na mundesonte qe ate nate nje takim me perfaqesuesit shqiptare, delegacionin. Nuk qe e mundur per shkak se francezet ishin te zotet e vendit, nuk u erdhi mire qe une shkova si minister i Jashtem i Shqiperise ne ato momente ne Paris, por me ne fund amerikanet e rregulluan qe une te shkoja bashke me zotin Godo, ne mengjes, ne oren 8 te mengjesit, diten tjeter ne administrate. Shkova atje ku kemi takuar 4 persona. Ju mberritet ne Paris me date 22 shkurt dhe me 23 shkurt ne oren 8 paradite u takuat me delegacionin kosovar ne Rambuje. Si ishte atmosfera brenda delegacionit kosovar? Ishte e ndere, per shkak se kishte nje pergjegjesi shume te madhe historike, ishte dita e fundit, madje ne oren 9 do te jepej dokumenti final per ta studiuar per here te fundit perpara se te firmosej. Afati perfundimtar skadonte ne oren 13:00. Pergjegjesia ishte shume e madhe, por i gjithe problemi qendronte tek Hashimi, i cili ishte shume i ngurte dhe nuk hezitonte dhe vetem degjonte, me shume degjonte. A eshte e vertete qe Thaci iu shmang kontaktit me ju? Po, ne darke po. Ne darke une e kerkoja ne telefon, por me shmangej se nuk donte qe te vihej ne ate presion pozitiv qe ne i benim, donte te fitonte kohe me qellim qe te mund te peshonte, apo te merrte nje vendim me te drejte. Nuk donte per hir te se vertetes te ndodhej ne presion, une ia kam thene edhe ne menyre shume miqesore, madje edhe ne nje moment tjeter duke qeshur, sebashku me te, me ka kerkuar edhe falje qe me ka mundur kaq shume ne Rambuje. Por, une e kuptoja pergjegjesine qe ai kishte ne ato momente, mosha bente te veten, por pergjegjesia ishte shume e madhe. Jo vetem kaq, por edhe diten tjeter ai ka qendruar perkundrejt 3 anetareve te tjere, qe ishin dakord me sugjerimet tona dhe qe duhej te firmosej dokumenti. Hashimi qendroi fort, kembenguli dhe ne fund ne u larguam pa arritur synimin qe ta bindim ate, ndonese Veton Surroi, Azem Syla, apo edhe Rexhep Qosja, ishin qe dokumenti te nenshkruhej. Ne nje kohe kur amerikanet na ankoheshin shume per Rexhep Qosjen, qe mbante qendrime radikale, ne fund rezultoi qe ishte Hashimi ai qe nuk bindej per ta nenshkruar. Kush e gjeti formulen qe te merrej nje kohe 2-javore per t’u kthyer tek nenshkrimi? Ishte formule kompromisi qe u arrit ne saj te kembenguljes qe beri delegacioni shqiptareve te Kosoves. Ne momentet e fundit u kerkua per shkak te sqarimit te komandantit ushtarak te UCK-se ne baze, doli si kompromis qe te jepej, u zgjodh e keqja me e vogel. Pra, ne parim delegacioni binte dakord, por do ta nenshkruante marreveshjen pasi te sqarohej baza poshte per dobine qe kishte kjo marreveshje per te ardhmen e Kosoves. Ishin ato tri pikat e famshme te cilat hezitonin… Ishin te bindur qe kjo kohe 2-javore e ndermjetme mund te ndikonte apo mund ta prishte marreveshjen? Kishte frike. Por shpejt u kap situata, qe ne javen e pare. Ne c’kuptim? Ne kuptimin qe u punua shume me te gjithe faktoret. Perfshire Thacin personalisht. Madje Thaci, mbeti ketu dhe qendronte kryesisht ketu, para se te shkonte, shkoi disa dite dhe u kthye prape. A ishte Thaci nen mbrojtje, siguria e tij behej nga shteti shqiptar apo nga UCK-ja, gjate kohes qe ishte ne Shqiperi? Gjate kesaj kohe ai strehohej nga shteti shqiptar ne vilat qeveritare, se bashku me lideret e tjere te Kosoves, me te gjitha shpenzimet e shtetit shqiptar, nen kujdesin e drejtperdrejte te strukturave te posacme te shtetit shqiptar, nga pikepamja e sigurise personale, por edhe te sherbimeve sekrete. Nga pikepamja e takimeve, konsultimeve, te gjitha institucionet shqiptare ishin ne konsultime te vazhdueshme. Zoti Milo, gjate kohes qe ai ishte jashte Shqiperise, ju kontaktonit dot me te? Po, ne kontaktonim permes telefonit, jo kur ishte ne Kosove. Kur ishte ne Kosove ne kontaktonim me persona te tjere, ne takime, jo direkte ne telefon. Nderkohe me 24 mars te vitit 1999, NATO vendosi te sulmonte, pas firmosjes ne Paris, vendosi te sulmonte Jugosllavine. Si e moret vesh informacionin? A i parapriu ngjarjes reale informacioni qe ju kishit? Po, ne ishim pergatitur disa dite, pas dates se nenshkrimit te marreveshjes se Parisit, gjithcka u be e qarte, qe nga dita ne dite do te fillonte bombardimi. Madje na u tha qe do ta leme nje jave, te mos bejme nje perpjekje tjeter, na thane amerikanet, per te bindur Milloshevicin. Na u tha atehere dhe ne kerkuam urgjentisht mbledhjen e Keshillit te NATO-s, duke qene se kishim marreveshjen e partneritetit per paqe, ne kishim te drejte qe per arsye sigurie te kerkonim mbledhjen e Keshillit te NATO-s. Une i kam derguar nje leter Havier Solanes, sekretarit te Pergjithshem te NATO-s, i kerkova urgjentisht mbledhjen e ambasadoreve, ose Keshillit te NATO-s, per te shqyrtuar situaten ne Shqiperi dhe ne kufi me Kosoven. Na u dha menjehere, une po shkoja per mbledhjen e NATO-s, kur sa zbrita ne Bruksel, ambasadori Kuko qe me priti ne aeroport me tha qe u aktivizua sinjali i sulmit. A ishit i bindur qe kur filloi, se rezistenca e Milloshevicit do te ishte me e shkurter se sa qe ne te vertete? Po. Ne te vertete po. Kemi pasur pershtypjen qe Milloshevici nuk do te qendronte kaq gjate, ose qe lufta do te mbaronte me shpejt. A pati ndonje moment qe u trembet, kur kjo po zgjatej tej normales? Jo u trembem, por shikonim rrjedhojen e luftes. Dimri ishte perpara dhe shqetesimi yne ishte kur shikonim se ishin 500 mije apo 600 mije njerez qe ishin ne Shqiperi. Si do ta kalonin periudhen e dimrit. Sepse nuk ishte problemi tek cadrat, por si do ta kalonin periudhen e dimrit, ky ishte shqetesimi yne qe te parashikonim se cfare do te benim me dimrin qe do te afronte. Nderkohe qe diplomacia ishte po aq aktive, pavaresisht luftes. Ju ishit ne Uashington me rastin e 50-vjetorit te themelimit te NATO-s ku takuat edhe Presidentin Klinton dhe zyrtare te tjere. Cila ishte situata ne Uashington ne momentin qe lufta po vazhdonte dhe nuk kishte rezultat konkret? Ishte ceshtje sfide. Amerikanet e kishin marre si nje sfide shteterore. Madje Klintoni dhe Ollbright e kishin marre edhe si nje sfide personale. Edhe Robin Kuk e kishte si sfide personale dhe me kerkoi ne nje moment te vecante, qe te beja disa deklarata. Paskal me tha, na nevojiten edhe ne ketu per te bindur opinionin publik, sepse ka filluar te reagoje per zgjatjen e konfliktin dhe luften. Kush e ktheu opinionin publik, imazhi i kosovareve qe largoheshin me dhune nga territori i tyre? Po. Ka qene vertete nje kontribut i madh per kthimin e imazhit, ato skena te dhimbshme te mijera njerezve qe udhetonin naten me femije e me karroca ishin shume te dhimbshme. Efekti CNN ka bere punen e vete. A eshte e vertete qe Robin Kuk kishte shqyrtuar dokumentacionin e shpalljes se Pavaresise se Shqiperise ne vitin 1912 dhe ka deklaruar se ne kemi vepruar gabim ne 1912, apo nuk jeni i informuar? Jo nuk e di kete. Mund te ma kishte thene, se une kisha marredhenie te ngushta dhe te mira me te. Kam bere shume biseda te karakterit intim konfidencial aq me teper qe e dinte se une isha historian. A ishin te bindur nderkombetaret qe po rregullonin nje padrejtesi te nje shekulli me pare? Ishin te bindur sepse tashme ata duke u marre me ceshtjen ishin thelluar dhe njohur dhe me problemin nga pikepamja historike. Ata kishin ekspertet e tyre. A kishte shteti shqiptar dy linja paralele ne Rambuje dhe me pas gjate luftes. Nje linje qe perfaqesohej nga kryeministri dhe nje nga diplomacia. Ka pasur dhe konflikt me delegacionet ne Rambuje ne ate kohe? Nuk ka qene konflikti me Ministrine e Jashtme ne ate kohe, por me Sherbimin Informativ Kombetar. Ka qene nje konflikt mes Pandeli Majkos dhe Ilir Metes. Majko kishte derguar dy perfaqesues si kryeminister, nje nga sherbimet e posacme dhe nje keshilltar te tij. Nderkohe qe Meta si zevendeskryeminister dergoi atje, ndjese paste Vladimir Prelen. Majko nuk e pelqeu nje veprim te tille dhe urdheroi menjehere qe te kthehej Prela. Ishte zoti Meta apo Mejdani qe e dergoi Prelen? Ishte zoti Meta. Nderkohe qe Ministria e Jashtme dergoi ekipin e vet. Kishte nje linje te Sherbimit Sekret Shqiptar qe funksiononte ne Rambuje mbante kontakte me UCK-ne? Ka pasur sepse Zoti Klosi ka qene shume i angazhuar ne ate kohe ne kontakte me UCK. Xhavit Aliti ka mbajtur lidhjet mes UCK-se dhe sherbimeve inteligjente shqiptare. Nje nga momentet me te veshtira te luftes se Kosoves ka qene takimi i Rugoves me Milloshevicin dhe me pas dalja e Rugoves nga Kosova. Ju ishit zyrtari i pare qe ai takoi pas daljes cfare shpjegimi ju dha? Une e kam dhene permbajtjen e bisedes qe kam bere me Rugoven ate nate. Zoti Rugova ishte si i shokuar, shume i rene dhe pashe nje Rugove tjeter nga ai qe kisha njohur. Mendova kush e di ne cfare kushte te veshtira presioni do te kete qene ky burre qe ka arritur ne kete gjendje pesimiste. A kishte nje koncept per ate qe po ndodhte, Rugova? Kam frike se ishte shume i hutuar dhe nuk e kishte pergjegjesine e liderit ne ate momente qe po flisnim bashke sepse me ka thene disa gjera per te cilat une u cudita shume. Per shembull? Per shembull ne nje moment, nuk mundet qe nje shqiptar nje lider i Kosoves te mund te thote qe Milloshevici dhe Shahinovici jane njerez te arsyeshem, qe edhe ata e duan paqen, edhe ata mendojne per vendin e tyre etj. etj. Nga se vinte kjo gjuhe? Une kam frike, ky eshte nje supozim, qe i ndodhur ne presionin e madh te serbeve, ai duhet te kete marre ndonje angazhim per te mos qene agresiv me ta ne momentin qe do te dilte jashte territorit te Serbise. Pse Rugova refuzoi te vinte ne Shqiperi ku ndodheshin gati nje milion refugjate kosovare? Kete pyetje ia kam bere vetes shpesh here dhe une mendoj se refuzonte thjesht sepse nuk donte te vinte ne Shqiperi dhe te kontaktonte me lideret shqiptare te kohes, me Presidentin e Republikes, Kryeministrin etj. A kishte besim ai se lufta do te fitohej? Nuk e besoj se e ka pasur ate besim. Mendonte ai se Kosova do shkeputej perfundimisht ne ato momente nga Serbia? Nuk e ka shprehur vecse ne momentin kur po iknim nga takimi. Ai me tha se do te vij ne Shqiperi por do te dal ne Evrope sepse duhet te takoj shume njerez me te cilet po punojme. Nuk kishte nje ide te qarte. Qe nga viti 1991 ju e keni takuar disa here Rugoven, si do e perkufizonit kete lider politik? Te them qe eshte thene se ka qene gandist, filozofia e tij ka qene pacifiste. Per mendimin tim ka qene nje njeri qe nuk ndermerrte ose nuk merrte shume persiper aksione dhe veprime te forta. Ka qene nje intelektual tipik. Qe nuk kishte vendimmarrje. A ishte i formuar nga ana kulturore? Me aq sa e kam njohur une patjeter qe kishte nje formim kulturor, ishte shkrimtar ishte kritik. Si kishte arritur t’i imponohej si lider nje populli qe kishte vuajtur kaq shume? Perzgjedhja qe u be tek lidershipi i fillimit te levizjes ne Kosove, me sa jam informuar une ka pasur dhe pretendente te tjere per ta marre poziten e kryetarit te Lidhjes Demokratike te Kosoves. Mjaft aktore te tjere dhe pretendente qe jane tashme gjalle, ata e shpjegojne se ka qene nje zgjedhje rastesore per shkak te refuzimit te kandidateve te tjere. Madje eshte thene se zotit Rugova i eshte imponuar lidershipi sepse ai nuk e ka pranuar ne fillim. Si e portretizoni ju Hashim Thacin gjate kohes qe luftes se Kosoves ne kontaktet qe keni pasur me te? Nje njeri me vullnet te jashtezakonshem, konspirativ dhe shume i vendosur. Nuk mund te them se ishte shume karizmatik se sa ishte i vendosur. Po Rexhep Qosja? Rexhep Qosja eshte nje iluminist, akademik dhe nje nacionalist pozitiv. Kishte ndikim politik? Ndikim politik kishte me shume fjala e tij se sa partia e tij. Ne ditar, kryeministri Majko ka mbajtur qendrime kontradiktore te cuditshme tani. Ishin momentet e tilla, apo Majko ishte i cuditshem si tip? Zoti Majko ka qene nje kryeminister i ri. Nuk kishte shume pervoje administrative dhe komunikimi me te nuk ka qene gjithnje i lehte. Ishte emocional dhe shume i vendosur ne ato qe ai mendonte se duheshin bere. Pavaresisht se jo gjithnje ishin te drejta vendimet. Nga koha qe punuat me zotin Nano, ishte i angazhuar ne problemin e Kosoves? Nano ka qene me shume i angazhuar jo ne planin praktik se sa ne planin diplomatik. Ai kerkonte ne ate kohe qe ta shfrytezonte ceshtjen e Kosoves me shume per te luajtur si nje aktor rajonal ne tryezat diplomatike se sa ishte i bindur se me qendrimet qe do te mbante do te kontribuonte realisht ne te. Si ishte e verteta e deklarates se tij te bere ne Lisbone qe kryeqyteti i shqiptareve te Kosoves duhet te jete Beogradi. Kane qene dy deklarata te tilla nje ne Lisbone, nje ne Davos. Thelbi i tyre ishte qe kryeqyteti i shqiptareve te Kosoves, eshte Beogradi. Qe do te thote se zoti Nano mbante ne menyre publike nje pozicion qe nuk e kerkonte askush. Deshira e zotit Nano ka qene qe e kishte shume qejf terheqjen e opinionit publik me deklarata ekstravagante. E kishte hobi me duket. Cili ka qene momenti me i forte qe keni perjetuar ne harkun kohor nga janar 1991 deri ne qershor po te ketij viti? Momenti i Rambujes pa dyshim. Dita e 23 shkurtit kur u vendos per t’i thene po marreveshjes ne parim. Tere ai tension i madh dhe biseda intensive qe beme me ambasadorin Hill e delegacionin amerikan. Qendrimi i SHBA ne raport me Kosoven ishte ne fije te perit per shkak se aty amerikanet e perjetuan si nje sfide personale dhe ata nuk mund ta konceptonin qe nje grup njerezish qe ata do te donin t’i ndihmonin ne objektivat e tyre, nuk arrinin dot te kapnin momentin qe iu dha. Ata ndiheshin edhe te fyer, se ne sipermarrjen e tyre strategjike nuk po kuptoheshin nga shqiptaret. Po ne karrieren tuaj si Minister i Jashtem, cili ka qene momenti juaj me kulmor? Ne kater vite e ca si Minister i Jashtem ka pasur disa momente kulmore, padyshim qe ky eshte nje nga momentet kulmore. Mbresa te tjera te medha kam nga menyra si u reflektua dhe u administrua kriza e vitit 1998, e shtatorit. Menyra se si mbeta vetem ne zyre dhe se si administroja te gjitha punet e qeverise dhe marredheniet me jashte sepse e gjithe qeveria ishte zhdukur. Kur del libri juaj i dyte qe keni pergatitur per politiken e jashtme shqiptare? As vete nuk e di do te varet nga koha qe une do te qendroj ne politike. Cfare nuk ka thene Paskal Milo ne kete liber? Ka disa gjera qe nuk jane thene ne marredheniet me karakteret e personave qe kane bere historine e konfliktit dhe disa marredhenie te karakterit intim me perfaqesuesit diplomatik amerikan. Vleresime per individe te vecante dhe per rolin e tyre ne konflikt qofte ne Shqiperi qofte ne Kosove. Disa gjera njeriu nuk i thote kurre.